Trong lịch sử cuối thế kỷ 19, cái tên Nguyễn Thân luôn gắn liền với những tranh cãi dữ dội. Từ một võ quan trẻ tuổi sớm lập công, ông bước lên đỉnh cao quyền lực, được triều đình và thực dân Pháp trọng thưởng. Nhưng cũng chính con đường ấy đã đẩy ông trở thành biểu tượng bị lên án gay gắt, để rồi kết thúc cuộc đời trong một cái chết đầy ám ảnh và nhiều lời đồn rợn người.
Nguyễn Thân, tự Thạch Trì, quê ở làng Thạch Trụ, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi. Cha ông là Nguyễn Tấn – một võ quan nổi tiếng, từng dùng mưu kế thu phục các nhóm người ở vùng Đá Vách. Nhờ uy danh của cha, ngay từ khi còn trẻ, Nguyễn Thân đã có chỗ đứng nhất định. Năm 1871, khi Nguyễn Tấn qua đời, Nguyễn Thân mới 17 tuổi nhưng đã nối nghiệp binh đao. Khi lực lượng nổi dậy ở Đá Vách tái xuất, triều đình cử ông đi dẹp. Chỉ cần biết ông là con của Nguyễn Tấn, đối phương đã rút lui, giúp ông lập công đầu tiên và nhanh chóng nổi danh.
Những năm sau đó, con đường quan lộ của ông rộng mở. Năm 1880, ông được phong Thị độc, sung chức Tán dương. Đến năm 1884, ông giữ chức Hồng lô Tự thiếu khanh, rồi Quyền Tiễu phủ sứ – bắt đầu bước vào hàng ngũ tướng lĩnh có thực quyền.
Năm 1885, khi quân Pháp đánh vào Huế, triều đình nhà Nguyễn chia rẽ thành hai phe: chủ chiến và chủ hòa. Tôn Thất Thuyết lãnh đạo phe chủ chiến, phát động cuộc tấn công vào quân Pháp nhưng thất bại. Vua Hàm Nghi phải rời kinh thành, kêu gọi toàn dân đứng lên chống Pháp, mở đầu phong trào Cần Vương lan rộng khắp cả nước.
Trong bối cảnh đó, Nguyễn Thân ban đầu tham gia nghĩa hội Quảng Ngãi. Nhưng sau khi cân nhắc lợi ích và tương lai, ông đã đưa ra quyết định bước ngoặt: không theo vua Hàm Nghi, mà quay sang hợp tác với Pháp và triều đình Đồng Khánh – chính quyền thân Pháp được dựng lên sau đó. Quyết định này đã định hình toàn bộ cuộc đời và danh tiếng của ông về sau.
Từ đây, Nguyễn Thân trở thành một trong những tướng lĩnh chủ lực trong việc đàn áp phong trào Cần Vương. Ông được phong Thị lang bộ Binh và liên tục được giao nhiệm vụ dẹp loạn ở nhiều địa phương.
Tại Quảng Ngãi, ông dẫn quân tái chiếm tỉnh thành, ra lệnh c,h,é,m đ,ầ,u 14 thủ lĩnh nghĩa quân ngay tại chỗ để thị uy. Sau đó, ông tiếp tục tiến vào Bình Định, dập tắt cuộc khởi nghĩa của Mai Xuân Thưởng – một trong những phong trào lớn nhất thời bấy giờ. Tại Quảng Ngãi, cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Loan cũng bị ông nhanh chóng dẹp tan.
Những chiến dịch liên tiếp giúp ông thăng tiến nhanh chóng. Ông được phong Tả tham tri bộ Binh, tước Diên Lộc nam, trở thành tướng lĩnh quan trọng dưới triều Đồng Khánh và là người được thực dân Pháp đặc biệt tin cậy. Trong các năm 1886–1887, ông liên tục thân chinh đi khắp nơi đàn áp các cuộc nổi dậy, sử dụng vũ khí hiện đại do Pháp cung cấp. Các chiến dịch của ông nổi tiếng khốc liệt, khiến tiếng oán than lan rộng trong dân chúng. Đổi lại, ông được Pháp trao tặng huân chương Bắc Đẩu Bội Tinh ngũ hạng, rồi tứ hạng.
Năm 1888, Nguyễn Thân được phong Thượng thư bộ Binh, kiêm Tổng đốc Bình Định – một vị trí tương đương với bộ trưởng quốc phòng ngày nay. Quyền lực của ông đạt đến đỉnh cao.
Đỉnh điểm trong sự nghiệp của Nguyễn Thân là chiến dịch đàn áp cuộc khởi nghĩa Hương Khê do Phan Đình Phùng lãnh đạo – một phong trào kéo dài và kiên cường bậc nhất.
Năm 1895, ông chỉ huy 3.000 quân, áp dụng chiến thuật bao vây, cắt đứt đường tiếp tế lương thực, khiến nghĩa quân suy yếu dần. Khi thời cơ chín muồi, ông phát động tổng tấn công. Phan Đình Phùng bị thương nặng rồi qua đời. Sau đó, Nguyễn Thân ra lệnh q,u,ậ,t m,ộ, đ,ố,t t,h,i h,à,i, t,r,ộ,n tro với thuốc s,ú,n,g và bắn xuống sông La – một hành động gây phẫn nộ sâu sắc trong lòng người dân.
Chiến công này giúp ông được phong Phụ chính đại thần, tước Diên Lộc bá rồi Diên Lộc Quận công, đồng thời nhận huân chương Bắc Đẩu Bội Tinh hạng ba từ Pháp.
Năm 1902, khi Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer chuẩn bị rời nhiệm sở, Nguyễn Thân đã viết một bức thư dài để “kể công”. Trong thư, ông liệt kê chi tiết các chiến dịch dẹp loạn, từ Quảng Ngãi, Bình Định, Quảng Nam cho đến Nghệ Tĩnh, nhấn mạnh việc bắt sống các thủ lĩnh nghĩa quân, triệt phá các căn cứ và lập lại trật tự theo hướng có lợi cho chính quyền bảo hộ.
Bức thư không chỉ cho thấy tham vọng và sự tự tin của Nguyễn Thân, mà còn phản ánh rõ lập trường của ông đặt lợi ích cá nhân và quyền lực lên trên phong trào kháng chiến của dân tộc.
Dù đạt được quyền lực và vinh hoa, cuối đời Nguyễn Thân lại rơi vào một kết cục khiến nhiều người rùng mình. Sau khi về hưu tại Thu Xà (Quảng Ngãi), ông mắc chứng bệnh điên loạn và qua đời trong trạng thái không còn tỉnh táo.
Nhà sử học Phạm Văn Sơn từng nhận xét: Nguyễn Thân là người hung ác, giết người không kể xiết. Sau khi lui về quê, ông bị điên cuồng mà chết. Trong dân gian lan truyền rằng đó là sự “báo oán” của những oan hồn đã khuất. Ngôi nhà lớn ông xây trên đồi ở Thu Xà cũng bị đồn đại là nhiều chuyện kỳ lạ, và sau khi ông qua đời thì bị bỏ hoang.
Nhìn lại, Nguyễn Thân là hình ảnh tiêu biểu cho một lớp quan lại trong thời kỳ giao thời: từ người có công, trở thành kẻ bị lịch sử phán xét nặng nề. Ông có tài, có chiến công, nhưng lựa chọn đứng về phía đối lập với phong trào kháng chiến đã khiến tên tuổi của ông gắn liền với những đánh giá tiêu cực.
Cuộc đời ông là một lời nhắc nhở: trong những bước ngoặt lịch sử, lựa chọn của một con người không chỉ quyết định vận mệnh cá nhân, mà còn định hình cách hậu thế nhìn nhận họ mãi về sau.
